บุคคลธรรมดา ห้างหุ้นส่วน คณะบุคคล หจก. บริษัท ต่างกันอย่างไร (ภาษี + ความรับผิด)

เลือกรูปแบบธุรกิจผิดตั้งแต่วันแรก = จ่ายภาษีเกินและแบกความเสี่ยงเกินตัวไปหลายปี ก่อนเริ่มกิจการหรือก่อนขยายให้เข้าใจความต่างของ 5 รูปแบบนี้ก่อน — บุคคลธรรมดา, ห้างหุ้นส่วนสามัญ, คณะบุคคล, ห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.) และบริษัทจำกัด ทั้งด้านภาษีและ “ใครรับผิดหนี้แค่ไหน” บทความนี้สรุปครบพร้อมตารางเทียบ ตารางอัตราภาษี และตัวอย่างการคำนวณ อ้างอิงมาตราในประมวลรัษฎากร

โดย Natakorn Uttarawiset (ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต CPA) — ตะวัน คอนซัลแทนท์

สรุปสั้น (TL;DR)

• 3 รูปแบบแรก (บุคคลธรรมดา / ห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียน / คณะบุคคล) เสีย ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา อัตราก้าวหน้า 0–35% (มาตรา 48) และรับผิดในหนี้แบบไม่จำกัด
• 2 รูปแบบหลัง (หจก. / บริษัทจำกัด) เป็น นิติบุคคล เสีย ภาษีเงินได้นิติบุคคลจากกำไรสุทธิ (มาตรา 65, 66) และจำกัดความรับผิด
• จุดพลิกที่คนพลาดบ่อย: ตั้งแต่ปี 2557 เงินส่วนแบ่งกำไรจากห้างหุ้นส่วนสามัญ/คณะบุคคล ไม่ได้รับยกเว้นภาษีแล้ว (ยกเลิกมาตรา 42(14)) — เสียภาษี “สองชั้น” เหมือนกัน
• ทุกรูปแบบถ้ารายรับเกิน 1.8 ล้านบาท/ปี ต้องจด ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) เหมือนกัน

5 รูปแบบธุรกิจ คืออะไร

1. บุคคลธรรมดา — ทำคนเดียวในนามตัวเอง ไม่ต้องจดทะเบียนนิติบุคคล
2. ห้างหุ้นส่วนสามัญ (ไม่จดทะเบียน) — บุคคลตั้งแต่ 2 คนตกลงลงทุนทำกิจการร่วมกันเพื่อแบ่งกำไร ยังไม่มีสภาพนิติบุคคล
3. คณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคล — ตามมาตรา 39 คือ “บุคคลตั้งแต่สองคนขึ้นไปตกลงกระทำการร่วมกัน อันมิใช่เป็นห้างหุ้นส่วนสามัญ” (เช่น ร่วมกันรับงานเป็นครั้งคราว โดยไม่มุ่งแบ่งกำไรแบบห้างหุ้นส่วน) — นิยามนี้เพิ่มโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมฯ (ฉบับที่ 39) พ.ศ. 2557
4. ห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.) — ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนเป็นนิติบุคคล มีหุ้นส่วน 2 จำพวก
5. บริษัทจำกัด — นิติบุคคลที่แบ่งทุนเป็นหุ้น ผู้ถือหุ้นรับผิดจำกัด

ทั้ง หจก. และบริษัทเป็น “บริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล” ตามนิยามในมาตรา 39 แห่งประมวลรัษฎากร จึงเสียภาษีเงินได้นิติบุคคล ส่วน 3 รูปแบบแรกเสียภาษีในฐานะบุคคล

ข้อเหมือน (สิ่งที่ทุกรูปแบบต้องเจอเหมือนกัน)

ข้อแตกต่าง (ตารางเทียบหลัก)

เจาะภาษีเงินได้: บุคคล vs นิติบุคคล

กลุ่มบุคคลธรรมดา (บุคคล / ห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียน / คณะบุคคล)

เสียภาษีจาก เงินได้สุทธิ (เงินได้ − ค่าใช้จ่าย − ค่าลดหย่อน) ในอัตราก้าวหน้า 0–35% ตามมาตรา 48 กรณีห้างหุ้นส่วนสามัญและคณะบุคคลจะยื่นภาษีในนาม “หน่วยภาษีเดียว” ตามมาตรา 56 ก่อน แล้วส่วนแบ่งกำไรที่ตกถึงหุ้นส่วนแต่ละคน ตั้งแต่ปีภาษี 2558 เป็นต้นไปต้องนำมารวมเป็นเงินได้ของบุคคลนั้นด้วย เพราะการยกเว้นตามมาตรา 42(14) ถูกยกเลิกโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมฯ (ฉบับที่ 39) พ.ศ. 2557 — จุดนี้ทำให้ข้อได้เปรียบ “ตั้งคณะบุคคลเพื่อกระจายฐานภาษี” หมดไปเป็นส่วนใหญ่

ตารางอัตราภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา (ก้าวหน้าตามขั้น — ม.48(1))

ข้อสังเกตของอัตราภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา

• เป็นอัตราก้าวหน้าแบบขั้นบันได — เฉพาะเงินได้ “ส่วนที่เกิน” แต่ละขั้นเท่านั้นที่เสียในอัตราสูงขึ้น ไม่ใช่ทั้งก้อนถูกคูณอัตราสูงสุด
• เงินได้สุทธิ 150,000 บาทแรกได้รับยกเว้น ทุกคน (พระราชกฤษฎีกาฯ ฉบับที่ 470)
• เพดานสูงสุด 35% เริ่มที่เงินได้สุทธิส่วนที่เกิน 5,000,000 บาท/ปี
• ยังมีวิธีคำนวณขั้นต่ำ 0.5% ตามมาตรา 48(2): ถ้ามีเงินได้ประเภทอื่นที่ไม่ใช่เงินเดือน (40(1)) รวมกันตั้งแต่ 120,000 บาท/ปี ต้องคำนวณภาษี 0.5% ของเงินได้พึงประเมินด้วย แล้วเทียบเสียตามจำนวนที่สูงกว่า (แต่ถ้าภาษีวิธี 0.5% ไม่เกิน 5,000 บาท ได้รับยกเว้น)
• การเลือกวิธีหักค่าใช้จ่ายมีผลต่อภาษีโดยตรง — เลือก “ตามจริง” หรือ “เหมา” อย่างใดอย่างหนึ่งต่อประเภทเงินได้ ดูตารางและตัวอย่างด้านล่าง

อัตราหักค่าใช้จ่ายแบบเหมา ตามประเภทเงินได้

อ้างอิงพระราชกฤษฎีกาฯ (ฉบับที่ 11) และมาตรา 42 ทวิ–46 — ตรวจสอบประเภทกิจการและอัตราที่ใช้ได้ที่ rd.go.th

ตัวอย่างคำนวณ: หักค่าใช้จ่าย “ตามจริง” vs “เหมา”

สมมติ นาย ก. มีเงินได้จากธุรกิจตามมาตรา 40(8) ประเภทที่หักเหมาได้ 60% รายได้ทั้งปี 1,000,000 บาท มีค่าลดหย่อนส่วนตัว 60,000 บาท (เพื่อให้เห็นภาพชัด ตัดลดหย่อนอื่นออก)

ข้อสังเกต: ถ้าค่าใช้จ่ายจริงที่ “พิสูจน์ได้ด้วยเอกสาร” สูงกว่าอัตราเหมา การหักตามจริงจะประหยัดภาษีมากกว่า (ตัวอย่างนี้ประหยัด 9,500 บาท) แต่ต้องเก็บใบเสร็จ/หลักฐานให้ครบ หากค่าใช้จ่ายจริงต่ำกว่าอัตราเหมา ให้เลือกหักเหมาเพราะได้เปรียบและไม่ต้องพิสูจน์รายจ่าย

กลุ่มนิติบุคคล (หจก. / บริษัท)

เสียภาษีจาก กำไรสุทธิ ตามมาตรา 65 และมาตรา 66 โดยรายจ่ายต้องเข้าเงื่อนไขมาตรา 65 ทวิ และไม่ใช่รายจ่ายต้องห้ามตามมาตรา 65 ตรี อัตราทั่วไป 20% สำหรับ SME (ทุนชำระแล้ว ≤ 5 ล้านบาท และรายได้ ≤ 30 ล้านบาท/ปี) ได้อัตราพิเศษ:

อัตรา SME อ้างอิงพระราชกฤษฎีกาลดอัตรา/ยกเว้นภาษีสำหรับ SME — ตรวจสอบฉบับที่บังคับใช้ในปีภาษีปัจจุบันที่ rd.go.th

ข้อสังเกตของอัตราภาษีเงินได้นิติบุคคล

• อัตราทั่วไป 20% เป็นอัตราคงที่ ของกำไรสุทธิทั้งก้อน ไม่ก้าวหน้าแบบบุคคลธรรมดา
• สิทธิ SME ต้องเข้าเงื่อนไขครบทั้ง 2 ข้อ — ทุนจดทะเบียนที่ชำระแล้ว ณ วันสุดท้ายของรอบบัญชี ≤ 5 ล้านบาท และ รายได้จากการขาย/บริการในรอบบัญชี ≤ 30 ล้านบาท ขาดข้อใดข้อหนึ่งก็เสียสิทธิ
• ถ้าปีใดรายได้เกิน 30 ล้านบาท จะเสียสิทธิอัตรา SME ในปีนั้น (กลับไปเสีย 20% ทั้งก้อน)
• ผลขาดทุนสุทธิยกไปหักได้ไม่เกิน 5 รอบบัญชีถัดไป (ม.65 ตรี (12)) — ต่างจากบุคคลธรรมดาที่นำผลขาดทุนข้ามปีมาหักไม่ได้
• ฐานภาษีคือ “กำไรสุทธิทางภาษี” ซึ่งอาจต่างจากกำไรทางบัญชี เพราะต้องบวกกลับรายจ่ายต้องห้าม (ม.65 ตรี) และปรับตามเงื่อนไข ม.65 ทวิ

ตัวอย่างคำนวณ: SME vs อัตราทั่วไป (กำไรสุทธิ 2,000,000 บาท)

ข้อสังเกต: ที่กำไร 2 ล้านบาท กิจการที่เข้าเกณฑ์ SME เสียภาษีน้อยกว่า 145,000 บาท ยิ่งกำไรอยู่ในช่วง 300,001–3,000,000 สิทธิ SME ยิ่งได้เปรียบ เพราะเสียเพียง 15% เทียบกับ 20%

VAT และภาษีธุรกิจเฉพาะ — ไม่เกี่ยวกับรูปแบบ แต่เกี่ยวกับ “กิจการ”

ทั้ง 5 รูปแบบใช้กฎ VAT เดียวกัน: ถ้าขายสินค้า/บริการในข่าย VAT และมีรายรับเกิน 1.8 ล้านบาท/ปี ต้องจดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มและเรียกเก็บ 7% (มาตรา 77/1, 77/2, 82/3, 85/1) ส่วนกิจการเฉพาะบางประเภท เช่น ธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ ให้กู้ยืมเงิน หรือขายอสังหาฯ เป็นทางค้า จะเข้า ภาษีธุรกิจเฉพาะ ตามมาตรา 91/2 แทน — ทั้งสองเรื่องนี้ขึ้นกับ “ทำธุรกิจอะไร” ไม่ใช่ “จดทะเบียนแบบไหน”

การจำกัดความรับผิด — จุดชี้ขาดที่คนมองข้าม

เรื่องภาษีสำคัญ แต่ “ถ้ากิจการเป็นหนี้ ใครต้องใช้หนี้แค่ไหน” สำคัญไม่แพ้กัน อ้างอิงประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ปพพ.):

• บุคคลธรรมดา / ห้างหุ้นส่วนสามัญ / คณะบุคคล: เจ้าของและผู้ร่วมทุน รับผิดในหนี้แบบไม่จำกัด เจ้าหนี้ตามยึดทรัพย์สินส่วนตัวได้ (ห้างหุ้นส่วนสามัญ — หุ้นส่วนทุกคนรับผิดร่วมกันและแทนกัน ตาม ปพพ. ม.1025 ประกอบ ม.1050/1052)
• ห้างหุ้นส่วนจำกัด (หจก.): มีหุ้นส่วน 2 จำพวก (ปพพ. ม.1077) — จำพวก จำกัดความรับผิด รับผิดไม่เกินเงินที่ลงหุ้น และจำพวก ไม่จำกัดความรับผิด อย่างน้อย 1 คน (มักเป็นหุ้นส่วนผู้จัดการ) รับผิดเต็มจำนวน
• บริษัทจำกัด: ผู้ถือหุ้น รับผิดจำกัดเพียงจำนวนค่าหุ้นที่ตนยังส่งใช้ไม่ครบ (ปพพ. ม.1096) — ถ้าชำระค่าหุ้นครบแล้ว โดยหลักไม่ต้องรับผิดในหนี้บริษัทด้วยทรัพย์สินส่วนตัว

เรื่องที่สำนักงานบัญชีอยากบอกก่อนตัดสินใจ

1. “คณะบุคคลลดภาษี” เป็นความเชื่อเก่า — หลังยกเลิก ม.42(14) ปี 2557 ส่วนแบ่งกำไรถูกเก็บภาษีอีกชั้น การกระจายฐานภาษีจึงแทบไม่ได้ประโยชน์แล้ว และยังเสี่ยงถูกประเมินย้อนหลัง
2. รายได้โตถึงจุดหนึ่ง นิติบุคคลคุ้มกว่า — เมื่อกำไรสูงจนอัตราบุคคลธรรมดาแตะ 30–35% การเป็นบริษัท (เพดาน 20% หรือ SME 15%) มักประหยัดกว่า แต่ต้องแลกกับภาระทำบัญชี ปิดงบ และสอบบัญชี
3. จำกัดความรับผิด = ป้องกันทรัพย์สินส่วนตัว — ธุรกิจที่มีความเสี่ยงหนี้/ถูกฟ้อง (รับเหมา นำเข้า ขายเชื่อ) การตั้งบริษัทช่วยกันไฟลามถึงบ้าน-ที่ดินส่วนตัว
4. VAT ไม่รอให้จด — พอรายรับแตะ 1.8 ล้าน ต้องจดภายใน 30 วัน ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบไหน มิฉะนั้นมีเบี้ยปรับเงินเพิ่ม
5. ต้นทุนแฝงของนิติบุคคล — ค่าทำบัญชี ค่าสอบบัญชี ค่าจดทะเบียน และวินัยการแยกเงินบริษัทออกจากเงินส่วนตัว ต้องพร้อมก่อนตั้ง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

คณะบุคคลกับห้างหุ้นส่วนสามัญต่างกันอย่างไร?

ทั้งคู่ไม่เป็นนิติบุคคลและเสียภาษีบุคคลธรรมดาในนามหน่วยเดียว แต่ตามมาตรา 39 “คณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคล” คือการตกลงทำการร่วมกัน ที่ไม่ใช่ห้างหุ้นส่วนสามัญ (ไม่ได้มุ่งแบ่งกำไรแบบห้างหุ้นส่วน) ในทางปฏิบัติจึงต่างกันที่ลักษณะการร่วมทำกิจการและเจตนาแบ่งกำไร

ตั้งคณะบุคคลยังช่วยประหยัดภาษีอยู่ไหม?

โดยหลักไม่แล้ว เพราะการยกเว้นภาษีส่วนแบ่งกำไรตามมาตรา 42(14) ถูกยกเลิกตั้งแต่ปี 2557 ทำให้เสียภาษีทั้งชั้นหน่วยและชั้นบุคคล

หจก. กับบริษัท เสียภาษีต่างกันไหม?

อัตราภาษีเงินได้นิติบุคคลเท่ากัน (และเข้าเกณฑ์ SME ได้เหมือนกัน) ต่างกันที่โครงสร้างความรับผิด (หจก. มีหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดอย่างน้อย 1 คน) และความยืดหยุ่นในการระดมทุน/โอนหุ้น ซึ่งบริษัททำได้ดีกว่า

เลือกหักค่าใช้จ่ายแบบเหมาหรือตามจริงดีกว่ากัน?

ขึ้นกับว่าค่าใช้จ่ายจริงที่พิสูจน์ได้สูงหรือต่ำกว่าอัตราเหมา ถ้าค่าใช้จ่ายจริง (มีเอกสารครบ) สูงกว่าอัตราเหมา การหักตามจริงประหยัดภาษีกว่า แต่ถ้าต่ำกว่าหรือไม่มีเอกสารพิสูจน์ ให้เลือกหักเหมาเพราะสะดวกและได้เปรียบกว่า

สรุป

เลือกรูปแบบธุรกิจต้องชั่ง 3 อย่างพร้อมกัน: ภาระภาษี, ความรับผิดในหนี้, และ ต้นทุนการทำบัญชี/กำกับ ไม่มีคำตอบเดียวที่ถูกกับทุกคน หากไม่แน่ใจว่าธุรกิจของคุณควรอยู่รูปแบบไหน หรือถึงจุดที่ควรแปลงเป็นบริษัทหรือยัง ปรึกษาสำนักงานบัญชีก่อนตัดสินใจ

อ่านต่อ

• บริษัทจำกัด vs ห้างหุ้นส่วนจำกัด เลือกจดแบบไหนดี
• เปิดบริษัทใหม่ ต้องรู้อะไรบ้าง (ปี 2569)
• การคำนวณภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา

เนื้อหาอ้างอิงประมวลรัษฎากร (มาตรา 39, 40, 42, 42 ทวิ–46, 48, 50, 56, 65, 66, 77–85, 91/2, 104) และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ — ตรวจสอบล่าสุดที่ rd.go.th (โทร 1161) และ dbd.go.th